Een bruid in de morgen

van t.e.m.
van: Hugo Claus
regie: Bob Snijers

Een teder requiem

 

Na de wereldpremière van "Een bruid in de morgen" op 1 oktober 1955 bij Het Rotterdams Toneel sprak een vooraanstaand Nederlands criticus zonder meer over een historische gebeurtenis: hij was getuige geweest van de geboorte van een Nederlandstalige toneelschrijver van internationaal formaat: Hugo Claus De toekomst zou hem gelijk geven, al was op dat moment -eufemistisch gesproken- niet iedereen het met hem eens. De voorstelling zelf, geregisseerd door Ton Lutz, lokte ook al de meest controversiële reacties uit: voor de ene was ze te rauw realistisch, voor de andere juist "vergeestelijkt".

Maar ja, het stuk was eigenlijk al van bij zijn  publicatie in Het Nieuw Vlaams Tijdschrift (jaargang 1953-1954) gedoemd om stof te doen opwaaien. Kort na het verschijnen werd aan Claus de  Driejaarlijkse Staatsprijs voor toneel toegekend, zeer tot ongenoegen van de katholieke pers die er de hand van de vrijzinnige theatergoeroe Herman Teirlinck in vermoedde. Die bekroning zou nog min nog meer een promotiestunt  zijn om de Vlaamse en Nederlandse  theaterdirecteurs, die niet echt overliepen van enthousiasme om "Een bruid in de morgen" te programmeren er alsnog toe over te halen. Claus had het stuk aan verschillende theaters aangeboden en telkens bot gevangen. Als ze al, zelfs na de stellige belofte  er de nodige aandacht aan te besteden,  iets van zich lieten horen. Pas een kleine drie jaar later lukte dat dus. Eerst in Nederland door toedoen van Ton Lutz, die het via actrice Ina van Faassen in handen kreeg en er in Rotterdam  een opgemerkte entree als artistiek leider mee maakte met van Faassen in de rol van  Andrea. Een maand later in KNS Antwerpen, waar   Fred Engelen "de eerste opvoering in België", zoals op de affiche te lezen stond,  regisseerde met  Jenny van Santvoort (moeder), Gaston Vandermeulen (vader), Tine Balder (Andrea), Fanny Winkeler (Hilda) en Marcel Hendrickx (Thomas) .

Maar waarom duurde het zo lang voor die gelauwerde "Bruid " uiteindelijk ten tonele verscheen? Een familiedrama op het eerste gezicht, waarin een ondernemende moeder haar echtgenoot, een gefrustreerde met writers block  kampende componist en hun goed met elkaar opschietende zoon en dochter van de armoede probeert te redden door voor de zoon een huwelijk met een rijke nicht te arrangeren. " Weldenkend "Vlaanderen èn Nederland bleken het toen nogal moeilijk te hebben met de relatie tussen broer Thomas en zus Andrea, die door de moeder in de tekst letterlijk als "zonde" wordt bestempeld. Door daar op te focussen werd het al meteen gedoodverfd als een pervers stuk. En dit terwijl de auteur in zijn regieaanwijzingen niet meer dan een vluchtige kus op de wang voorschrijft. Trouwens, toen Claus enkele jaren later in NewYork een repetitie bijwoonde en zijn Thomas en Andrea "schuimbekkend" over de scène zag rollen verliet hij gedegouteerd de zaal en weigerde de première bij te wonen.

Want  het gaat inderdaad niet over "jeux interdits" of niet uitsluitend daarover. Om het met  de Meester zelf te zeggen:

"Die broer-zusterverhouding is een poging om de liefde in een onmogelijke situatie te plaatsen om dan te zeggen dat de liefde onmogelijk kan gerealiseerd worden, althans de totale."

 En daar willen we hem graag in volgen.

Meer dan  over een zogezegd "ziekelijke" relatie tussen een schijnbaar  "achterlijke" jongen en zijn zorgende zusje    gaat dit stuk over   de botsing van twee  werelden: die van  kinderlijke puurheid  waarin Thomas en Andrea op  hun gefantaseerd paard Branding de paradijsdroom van een zuivere onvoorwaardelijke, maar onmogelijke liefde najagen en  die van de gevestigde orde, vertegenwoordigd door de ouders en nicht Hilda, waarin een huwelijk weliswaar kan geregeld worden maar elke creativiteit  hopeloos zoek is. Het zou echter onrechtvaardig zijn  tegenover de personages (en hun schepper) er een verhaal van goeden en slechten van te maken. Ze zijn immers allemaal ooit kind geweest, met grootse verwachtingen en  de beste bedoelingen , maar veroorzaken desondanks en precies daardoor de grootste ellende. Dit maakt hen tragisch en van alle tijden.  

"Een bruid in de morgen" zingt een teder requiem  - en niet toevallig is een requiem het enige werk  dat vader Pattini ooit afgekregen heeft - voor de teleurgang van vijf (soms al oude) kinderen.  

Het is een rijk en veelgelaagd stuk waarmee de toen 23-jarige en tot dan toe vooral als dichter bekende en gelauwerde auteur bovendien  bewees ook een sprankelende dialoog in de vingers te hebben. die het dieptragisch thema  geregeld een  komische toets verleent en daardoor des te  ontroerender maakt.    

 

Bob Snijers

 

Lente 1

 

De weg ligt open.

De kuise ruiter aarzelt.

Het geil paard hinnikt.

 

(Uit: Hugo Claus, "Fuga", een cyclus van acht haikoes met acht lithos', Gent, 1980)